Er oppgåva med å stansa den globale oppvarminga for stor for mennesket? Er me programmerte til først og fremst å forsvara oss mot nære, synlege farar, slik at me ikkje greier å ta skikkeleg inn over oss den trugselen som kjem gradvis, umerkeleg og snikande, men som krev store livsstils- og samfunnsendringar av oss her og nå?
Det er lett å bli pessimistisk når Per Espen Stoknes, psykolog og økonom ved Bedriftsøkonomisk institutt (BI) listar opp dei mange psykologiske barrierane mot klimahandling. Og då er det ikkje rart at mange menneske vegrar seg mot å akseptera klimatrugselen og ofte reagerer med fornekting og aggressiv motstand, trass i at faktagrunnlaget for at det verkeleg skjer menneskeskapt global oppvarming blir meir solid for kvart år som går.
Men det manglande gjennomslaget for klimavitskapen (i motsetning, for eksempel, til kunnskapen om tobakkens skadeverknader), er også menneskeskapt, meiner Stoknes. Han er ikkje snauare enn at han kallar det «den største vitenskapskommunikasjonsfiaskoen i historien». Årsaka er at bodskapen om klimaendringar er presentert på «abstrakte, dommedagsdryppende, fryktinngytende, skyldskapende og polariserende måter».
I dag blir 80 prosent av klimanyheitene presenterte i ei katastrofeinnramming, berre to prosent av nyheitene er vinkla på dei positive sidene ved kampen mot klimaendringane. Og løysingane handlar stort sett om tap, kostnader og offer, i staden for at folk faktisk kan få eit betre miljø og jamvel spara pengar. Klimakampen treng eit nytt språk og nye, optimistiske forteljingar, meiner Stoknes.
Det kan vera mykje i den kritikken. Men til tider er Stoknes farleg nær å opptre som ein kommunikasjonsrådgivar som er opptatt av å pakka vanskelege endringar inn i vakkert papir og «positiv tenking». Overdriv ein dette, kan det slå tilbake og berre forsterka motstanden. Dagens regjering, som har forsøkt å selja nedlegging av lensmannskontor og kommunesamanslåingar som «nærpolitireform» og «lokaldemokratireform» burde vita litt om det etter kvart.
I siste del av boka lar Stoknes psykologen vika plass for filosofen. Her teiknar han eit bilete av verda rundt oss – og særleg lufta – som eit levande vesen, ja, som noko magisk, vakkert eller heilagt.
«Lufta er et pulserende, intelligent vesen med en kreativitet som overstiger vår», skriv Stoknes, og borgarfellesskapet, som menneska kan visa i store kriser som terrorangrepa 11. september og 22. juli, må utvidast til også «å inkludere den mer-enn-menneskelige verden».
Eg må innrømma at forfattaren her bokstavleg talt vert i luftigaste laget for meg. Men så høyrer eg nok til den typen «analytiske og usentimentale» lesarar som Stoknes innser at han kan seia farvel til før siste bolk. Likevel gir han oss mykje å tenkja på før han kjem så langt.
Mest overtydande er Stoknes når han argumenterer for å bruka kvardagsfellesskapa meir bevisst i klimakampen. Me er flokkdyr, og vil ikkje vera dårlegare enn naboen. Fornuftig er det også å framstilla klimatiltak som ei forsikring meir enn ein kostnad. Kven let vera å forsikra huset sitt sjølv om ein av 100 ekspertar meiner det aldri vil brenna?
Men å underslå at det også vil krevja økonomiske offer og smertelege livsstilsendringar for ein god del av oss om den globale oppvarminga skal stansast, er neppe lurt.
Per Espen Stoknes gir oss spennande og skremmande innsikt i den menneskelege psykologien. Inspirasjonen frå Daniel Kahnemans bok «Tenke fort og langsomt» er tydeleg mange stader, og det er ein kompliment. Mennesket er eit fornuftsvesen, men langt frå berre det. Og når fakta går på tvers av kjensler, status og kulturell identitet, går me som kjent gjerne på leiting etter alternative fakta. Då nyttar det ikkje å pøsa på med fleire informasjonskampanjar.