Gammaglimt er dei mest energirike fenomen me kjenner til i universet og er knytt til massive stjerners død. Når slike stjerner har brunne opp drivstoffet “sitt” (gass), følgjer kollaps av kjernen omgåande, og resultatet er ein katastrofal eksplosjon som riv heile stjerna frå kvarandre. Det er denne prosessen som forårsakar gammaglimtet, og dessutan følgjande kraftig stråling som er fokusert i ein bunt. I sentrum av stjerna blir danna eit svart hol.
Norske astronomar involvert
Ill.: NASA
Gammaglimtet som gjekk av i går morgon (tors 23. april, like før kl. 10) har fått det kjedelege namnet GRB 090423. Eit verdensomspennede nettverk av astronomar blir omgåande informert om slike gammaglimt, og observer etter beste evne med dei teleskopa dei har til rådvelde. GRB 090423 var svært lyssvak (pga. dens store avstand), og det er dermed berre dei største og mest avanserte teleskopa i verda som kan observera ettergløden av gammaglimtet. Blant astronomane som gjennomførte observasjonar av gammaglimtet var dei norske astronomane Dr. Håkon Dahle og Ine Skorbakk ved det nordiske teleskopet NÓT. Observasjonane vart gjennomførte som ein ledd i eit observasjonsprogram som blir leidd av danske kolleager ved DARK-senteret, Niels Bohr Institutt i København. Desse tidlege observasjonane fann ingen objekt i den synlege delen av det elekromagnetiske spektrum. Eit svakt signal vart derimot påvist ved lengre bølgelengder i det infraraude delen av spekteret. Objektet er altså svært rødfarget. Dette er normalt ein indikasjon på at objektet kanskje er langt unna.
Det måtte eit av dei største teleskopa i verda til for å bestemma avstanden til objektet. Det 8.2 m store ESO Very Large Telescope (VLT), som ligg i Paranal i Atacamaørkenen, observerte i natt lyset frå gammaglimtet og bestemde avstanden til å vera over 13 milliardar lysår. Det betyr at lyset forlét stjerna då universet berre var nokre hundre millionar år gammalt og har sidan vore på veg mot oss her på Jorden. Stjernen må også ha vore ein av dei aller første i universet og oppdaginga er derfor av fleire grunnar banebrytande. Avstanden sprengjer alle tidlegare rekordar for galaksar, kvasarar og gammaglimt.